Get Adobe Flash player

Ewa Czemierowska-Koruba

 

WSPÓŁPRACA SZKOŁY I INSTYTUCJI ŚRODOWISKA LOKALNEGO

W ROZWIĄZYWANIU PROBLEMÓW AGRESJI I PRZEMOCY

DZIECI I MŁODZIEŻY

(Artykuł zamieszczony w raporcie rocznym Programu Społecznego „Szkoła bez przemocy”

z 2009 r. )

 

Konieczność wspólnych działań wobec problemów agresji dzieci i młodzieży

Problemy agresji i przemocy dzieci i młodzieży to zjawisko tak powszechne, że nie są to już – wbrew pozorom – tylko problemy tych dzieci, ich rodziców bądź nauczycieli. Wiele badań wskazuje na ich narastający charakter; stają się one powoli problemem społecznym, a więc naszym wspólnym problemem, którym musimy wszyscy się zająć, gdyż w przeciwnym wypadku zjawisko to przerośnie nas i zniszczy.

Zjawiska agresji i przemocy są niezwykle złożone, a ich źródeł i mechanizmów można szukać w wielu obszarach - od instynktownego charakteru zachowań agresywnych, jako siły napędowej do działania i osiągania ważnych celów, poprzez mechanizm reagowania agresją w sytuacji uniemożliwienia jednostce zaspokojenia jakichś ważnych życiowych potrzeb, wreszcie po znany powszechnie mechanizm społecznego uczenia się zachowań agresywnych od innych osób.

Wszystkie te teorie wskazują, iż jedynym sposobem na skuteczne rozwiązywanie problemów agresji dzieci i młodzieży jest wspólne działanie wielu osób i instytucji. Jeżeli bowiem ta skłonność ma charakter wrodzony, to ważne jest znalezienie w życiu i społecznym funkcjonowaniu dzieci i młodzieży takich miejsc i obszarów aktywności, w których ten instynkt znalazłby „zaspokojenie” i ujście. Jeśli ludzie reagują agresją na niezaspokojenie potrzeb, to należy wystarczająco zadbać o różne obszary życia młodych ludzi – począwszy od tego, aby dzieci były najedzone, wyspane i bezpieczne, aż do umożliwienia im, by mogły się poczuć ważne i docenione. Jeśli zaś – co nie ulega wątpliwości – młodzi ludzie uczą się zachowań agresywnych od otoczenia społecznego, to nasilenie tych zachowań w największym stopniu zależy od najbliższego środowiska, a zwłaszcza od tego jak zachowują się i działają osoby dorosłe). Warto też pamiętać, że ryzyko przyswojenia sobie od otoczenia agresywnych wzorów zachowań jest największe wtedy, gdy:

- zachowań takich w najbliższym środowisku jest wyjątkowo dużo,

- są one skuteczne i przynoszą korzyść.

Ta ostatnia teza w szczególny sposób uzasadnia konieczność systemowego – a więc wspólnego i jednolitego dla wszystkich działających osób i instytucji – sposobu przeciwdziałania i interwencji w przypadku zachowań agresywnych. Wynika z niej m.in. zasada, że nie wolno wszystkim dorosłym – a zwłaszcza przedstawicielom instytucji - odpowiadać agresją na agresję młodych ludzi. Wynika z niej również konieczność istnienia i stosowania jasnych norm i zasad, tak aby dzieci mogły jak najwcześniej doświadczyć ich potrzeby i sensu.

Przemoc i agresja wśród dzieci i młodzieży są to więc problemy, których skuteczne rozwiązywanie wymaga systemowego, wspólnego działania wielu osób i instytucji. Oznacza to, że podejmowane działania muszą być oparte na rzetelnej wiedzy merytorycznej, muszą mieć charakter ciągły i systematyczny i obejmować wszystkie osoby i instytucje istotne dla rozwiązania problemu. Natura tych zjawisk sprawia, że zarówno przeciwdziałanie, rozpoznanie, zdiagnozowanie, jak i zaplanowanie właściwej interwencji jest możliwe poprzez działanie zespołowe.

 

Problemy współpracy szkół z innymi instytucjami

Tradycyjnie to szkołę stawia się w centrum działań podejmowanych wobec problemów agresji dzieci i młodzieży i to ją obciąża się w tej sprawie największą odpowiedzialnością. Potwierdza to fakt, że często mówi się przecież o „współpracy szkoły z innymi instytucjami”, rzadziej – o współpracy innych instytucji ze szkołą.

Jak jednak wygląda to w rzeczywistości? Szkoła ma niewiele realnych możliwości samodzielnego działania i interwencji w przypadku bardziej złożonych problemów agresji dzieci i młodzieży. W istocie, jeśli szkoła jest za coś naprawdę odpowiedzialna w tej dziedzinie, to za:

- wiedzę i kompetencje nauczycieli oraz ich umiejętność doraźnego reagowania,

- szybkie i zdecydowane zwrócenie się o pomoc do zewnętrznych instytucji w sytuacjach, gdy rozwiązanie problemu przerasta jej wewnętrzne możliwości.

 

Każde działanie systemowe zakłada korzystanie z zaplecza zewnętrznego. Z doświadczeń wielu szkół wynika, że zbyt długie wahanie przed zwróceniem się o pomoc z zewnątrz powodowało eskalację problemu, podczas gdy szybka interwencja często zapobiegała poważniejszym kłopotom. Ponadto korzystanie z takiej pomocy w niektórych dziedzinach jest po prostu konieczne; nie wszystkie działania należą do zadań szkoły. Czasem konieczna jest interwencja, do jakiej pracownicy szkoły po prostu nie mają prawa i to przepisy prawne decydują o tym, że szkoła powinna zwrócić się do sądu lub policji.

Na ogół jednak szkoły próbują jak najdłużej radzić sobie z problemem agresji konkretnego dziecka we własnym zakresie, a dopiero po wyczerpaniu własnych możliwości zwracają się o pomoc do innych instytucji. Często następuje to zbyt późno lub wcale, ponieważ pedagodzy albo są zniechęceni wcześniejszymi kontaktami z tymi instytucjami i przekonani, że niewiele mogą one pomóc, albo też obawiają się, że sami zostaną obciążeni odpowiedzialnością za to, że szkoła nie poradziła sobie z problemem. Trudność może też sprawiać właściwe określenie i oddzielenie przez nauczycieli i dyrekcję tego, co w obszarze rozwiązywania problemów agresji i przemocy mogą oni zrobić na terenie szkoły od tego, do czego szkoła zupełnie się nie nadaje – choćby tylko ze względu na swoja specyfikę (np. do prowadzenia terapii).

Z formalnego punktu widzenia istnieje bogate merytoryczne zaplecze do rozwiązywania problemów agresji i przemocy. Instytucje i osoby, które – oprócz szkoły – biorą udział w rozwiązywaniu tych problemów u dzieci i młodzieży to m.in.:

- poradnia psychologiczno-pedagogiczna,

- świetlica socjoterapeutyczna,

- sąd (kuratorzy sadowi),

- policja i straż miejska,

- władze lokalne, szczególnie oświatowe,

- pełnomocnik urzędu miasta lub gminy ds. profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych,

- pracownicy pomocy społecznej,

- różne organizacje pozarządowe, zajmujące się problemami społecznymi.

 

W praktyce istnieje jednak wiele problemów we współpracy szkoły z tymi wszystkimi podmiotami. Zasady współpracy nie są do końca jasne – wprawdzie szkoły dysponują procedurami współpracy z innymi instytucjami (zwłaszcza z policją i ze strażą miejską), lecz nie bardzo wiadomo, jakie są procedury współpracy tych instytucji ze szkołą, oraz czy - i w jaki sposób – te wszystkie instytucje współpracują ze sobą. Brak przepływu informacji niezwykle utrudnia i opóźnia interwencję, może też prowadzić do niepotrzebnego powielania działań – zwłaszcza że wiele z tych instytucji realizuje podobne cele. Dodatkowo sprawę komplikuje fakt, że – przy podobnych celach i zadaniach - różne instytucje mają odmienne sposoby działania i inne podejście do problemu. Można więc np. wyobrazić sobie, że z jednej strony często będzie dochodziło do zbędnego prowadzenia wielu rozmów interwencyjnych ze sprawcą agresji lub przemocy, z drugiej zaś strony rozmowy te w wykonaniu policjanta czy przedstawiciela straży miejskiej będą się znacząco różniły od rozmów prowadzonych przez kuratora czy psychologa.

Warto również pamiętać, że wiedza na temat agresji i przemocy jest dość specyficzna, odległa od potocznych wyobrażeń i dlatego wiele osób ma problem z rozpoznawaniem i rozumieniem tego rodzaju zjawisk, a co za tym idzie – także z odpowiednim reagowaniem na nie. Jeśli osobom pracującym w wielu różnych instytucjach brak jest wiedzy merytorycznej, ponieważ nie są w tym zakresie specjalistami, to z konieczności ich analizy są uproszczone i oparte na wiedzy obiegowej, a więc również kierunki i sposoby działania będą nieodpowiednie i nieskuteczne lub mogą wręcz pogorszyć sprawę (np. decyzja sądu o umieszczeniu w domu dziecka młodych ludzi, u których natężenie zaburzeń i zachowań agresywnych przekracza możliwości poradzenia sobie z nimi przez pracowników placówki i w efekcie wpływają oni negatywnie na pozostałe dzieci).

W dodatku, jeśli system współpracy z tymi instytucjami jest niesprawny, to szkoła musi zwracać się z problemem do każdej z nich osobno; trudno wtedy o zintegrowanie działań, interwencja się opóźnia, a zamiast rozwiązania problemu udaje się co najwyżej rozwiązać jego część. Sprawę komplikuje też słaby przepływ danych; często szkoły nie otrzymują informacji zwrotnych od instytucji, do których zwracają się o pomoc w sprawie ucznia, o bardzo istotnych wydarzeniach lub decyzjach np. szkoła dowiaduje się przypadkowo, że dziecko miało sprawę sądową, albo że rodzina ma kuratora.

 

Zespoły interdyscyplinarne jako sposób skutecznego rozwiązywania problemów

Wszystkie opisane powyżej braki w istniejącym systemie działania i postępowania wskazują na konieczność zupełnie innego potraktowania współpracy szkoły z pozostałymi instytucjami w zakresie rozwiązywania problemów agresji dzieci i młodzieży.

Należy przede wszystkim jasno postawić sprawę - centrum takiego systemu nie może stanowić żadna konkretna instytucja (np. szkoła), lecz problem, którym się zajmujemy. Podstawą działania muszą być wypracowane – oparte na wiedzy i merytorycznej analizie zjawiska i sytuacji - praktyczne schematy postępowania. W taki sposób działać mogą jedynie zespoły interdyscyplinarne.

Zespół interdyscyplinarny to działająca w skoordynowany sposób grupa osób – specjalistów w zakresie danego zjawiska, pochodzących z różnych instytucji i grup zawodowych. Główną ideą istnienia i działania zespołów interdyscyplinarnych jest stworzenie wspólnej płaszczyzny pracy dla pracowników różnych instytucji zajmujących się problemami agresji i przemocy dzieci i młodzieży.

Stworzenie interdyscyplinarnego zespołu do spraw rozwiązywania tych problemów wymaga na wstępie spełnienia kilku podstawowych warunków:

  1. Wszyscy jego członkowie muszą jednakowo rozumieć problem agresji i przemocy jako zjawiska społecznego i psychologicznego oraz mieć podstawową wiedzę na temat jego mechanizmów wewnętrznych i dynamiki.

  2. Kierownictwo poszczególnych instytucji musi rozumieć i popierać interdyscyplinarne podejście do problemu agresji i przemocy.

  3. Osoby pracujące w zespole muszą być przygotowane i przekonane do tego rodzaju pracy i zespołowego podejmowania decyzji.

Najlepiej, by zespoły interdyscyplinarne nie były stałymi jednostkami stworzonymi czyjąś odgórną decyzją, lecz by powoływane były do określonego przypadku i składały się z osób najbardziej właściwych i kompetentnych z punktu widzenia problemu (w przypadku rozwiązywania problemów dzieci mieszkających na danym terenie w skład zespołów będą prawdopodobnie wchodziły w większości te same osoby np. dzielnicowy lub pracownik pomocy społecznej z danego terenu). Model pracy zespołu powinien uwzględniać:

- ustalenie głównych celów zespołu oraz zakresu jego działania,

- rozpoznanie i diagnozę przypadku,

- wymianę informacji miedzy przedstawicielami różnych instytucji,

- stworzenie planu pomocy,

- monitorowanie i kontrolowanie podjętych działań, decyzji i zaleceń.

Pamiętać warto, że kontakty osobiste i dobre relacje bardzo usprawniają działania. Nawiązywaniu takich kontaktów, a jednocześnie dopracowywaniu się podobnego rozumienia problemu agresji i przemocy i poznawaniu zakresów działań przedstawicieli różnych instytucji służą m.in. wspólne warsztaty dla osób działających na tym samym terenie, np. przedstawicieli szkoły, opieki społecznej, policji sądu itp.

W jaki sposób można doprowadzić do upowszechnienia interdyscyplinarnych działań wobec problemów agresji dzieci i młodzieży? Rozwiązaniem są z jednej strony odpowiednie uregulowania prawne, z drugiej zaś działania lokalnego samorządu, który może pracować nad tym, aby na danym terenie zaistniała praktyka współpracy miedzy instytucjami np. poprzez organizowanie wspomnianych spotkań, wspólnych szkoleń z uwzględnieniem interdyscyplinarnego podejścia i współpracy na poziomie interdyscyplinarnym. Ważne jest nadawanie tym spotkaniom odpowiedniej rangi i zadbanie o udział w nich zarówno znaczących osób z poszczególnych instytucji, jaki i osób znaczących z punktu widzenia systemu.

Korzyści z prowadzenia działań interdyscyplinarnych to m.in.:

- efektywne, skuteczne rozwiązywanie problemów,

- poprawa współpracy miedzy wszystkimi instytucjami,

- wzrost zaufania do kompetencji poszczególnych instytucji.

Skutkiem działania zespołów interdyscyplinarnych może być nie tylko rozwiązywanie problemów konkretnych dzieci, lecz także poprawa sposobów udzielania pomocy dzieciom i młodzieży poprzez stworzenie lokalnej polityki wobec problemu i wypracowywanie procedur oraz standardów działania.

 

 

 

 

 

 

facebook_page_plugin