Get Adobe Flash player

Ewa Czemierowska-Koruba

 

 

Sprawiedliwość naprawcza w szkole

 

Tradycyjną reakcją wobec faktu popełnienia przestępstwa (wykroczenia czy złamania norm) jest wymierzenie sprawcy kary, proporcjonalnej do winy i społecznej szkodliwości czynu. Jednakże od kilkunastu lat coraz wyraźniej artykułuje się potrzebę stosowania odmiennego niż zmierzające do wymierzenia kary retrybutywnej (odwetowej) sposobu reakcji na przestępstwo, a mianowicie postępowania pojednawczego, które mogłoby się kończyć przyjęciem odpowiedzialności przez sprawcę i naprawieniem przez niego szkody. Podejście takie proponuje tzw. sprawiedliwość naprawcza (resorative justice), u podstaw której jej tkwi dążenie do naprawienia  wyrządzonej krzywdy lub popełnionego przestępstwa. Filozofia sprawiedliwości naprawczej, zmieniając nacisk z kary na naprawę emocjonalnych i materialnych szkód wyrządzonych przestępstwem, zmierza do zastąpienia karania pojednaniem zawsze, gdy jest to uzasadnione, a odwet na sprawcach zastępuje pomocą dla ofiar.

 

Zastosowanie idei i praktyk sprawiedliwości naprawczej jest szczególnie ważne i potrzebne w procesie wychowawczym wobec dzieci i młodzieży, ponieważ uczy odpowiedzialności za swoje zachowania. W rozumieniu sprawiedliwości naprawczej reakcja na łamanie norm i zasad szkolnych nie ma być odwetem, ale procesem, w którym sprawca bierze odpowiedzialność za to, co zrobił, dążąc do pojednania i rzeczywistego wyrównania szkody, na sposób ustalony przez wszystkie osoby poszkodowane: ofiarę i społeczność szkolną. Chodzi nade wszystko o naprawienie szkody, które sprawca wyrządził ofierze i społeczności, ale co szczególnie ciekawe – także samemu sobie. Przewodnią myślą jest więc tutaj nie tylko kompensacja szkody wyrządzonej pokrzywdzonemu, ale naprawienie pokoju i ładu w społeczności, odbudowanie zniszczonych relacji obejmujących szeroką płaszczyznę ofiara – sprawca – społeczność.

Istotą programów i praktyk sprawiedliwości naprawczej jest zaangażowanie  i współpraca wszystkich osób, w których interesie leży rozwiązanie danego problemu.

 

Najbardziej znaną formą realizacji idei sprawiedliwości naprawczej są mediacje w sytuacjach konfliktowych. Mediacja to sposób rozwiązywania konfliktów z udziałem trzeciej strony – neutralnego, bezstronnego i nie podejmującego rozstrzygających decyzji mediatora. Mediacja jest nieformalną rozmową na temat rozwiązania problemu, która osoba trzecia umożliwia i ułatwia. Polega na usprawnianiu komunikacji pomiędzy stronami i budowaniu wzajemnego zrozumienia interesów. Mediator pomaga rozważyć wszelkie możliwe rozwiązania, negocjować je w warunkach współpracy i szukać takiego porozumienia, które dla obydwu stron będzie satysfakcjonujące i możliwe do wcielenia w życie.

Czasem mediacja nie jest gwarantem dojścia do porozumienia, jednak uczestniczenie w niej niesie zawsze pewne korzyści. Mediacje lepiej spełniają swoje zadanie, jeśli czyn jest jednostkowy, bądź dotyczy małej grupy osób.

Podobnym podejściem charakteryzują się również konferencje sprawiedliwości naprawczej. W odróżnieniu od mediacji są spotkaniami nie tylko stron będących w konflikcie, ale również osób wspierających zarówno stronę pokrzywdzoną jak i sprawcę i innych osób zainteresowanych sprawą. W sytuacji konferencji sprawiedliwości naprawczej w szkole może to być wychowawca, dyrektor, przedstawiciel rodziców, inni uczniowie, przedstawiciele policji, straży miejskiej. Ta forma rozwiązywania sporów ma przygotować sprawcę do przyjęcia odpowiedzialności za swoje zachowanie. Ma wypracować akceptowane przez wszystkich uczestników sposoby naprawienia krzywdy czy szkody i jednocześnie stworzyć warunki, aby podobne sytuacje nie zdarzyły się w przyszłości. Konferencje sprawiedliwości naprawczej są bardzo dobrym czynnikiem wychowawczym w sprawach, w których zaangażowanych jest wielu przedstawicieli szkoły, w przypadku uczniów, którzy notorycznie łamią ustanowione przez szkołę normy i zasady.

 

W nurt sprawiedliwości naprawczej wpisują się również dwie inne metody rozwiązywania problemów przemocy szkolnej.

Metoda Wspólnej Sprawy ( The Metod of Shared Concern) została opracowana przez Anatola Pikasa, szwedzkiego psychologa z Wydziału Edukacji Uniwersytetu w Uppsali. Jest szczególnie zalecana w sytuacjach, gdy grupa uczniów stosuje przemoc wobec jednego lub kilku kolegów. Metoda Wspólnej Sprawy koncentruje się na znalezieniu rozwiązania problemu; nie wyjaśnia szczegółów sytuacji przemocy, nie zajmuje się dochodzeniem prawdy, ani ustalaniem winnego, nie zakłada też utworzenia przyjacielskich stosunków pomiędzy uczniami. Jej celem jest praktyczne wprowadzenie podstawowych reguł, pozwalających uczniom na przebywanie w tej samej szkole – bez krzywdzenia innych.

Podobne zastosowanie ma Metoda „Bez Obwiniania” (No Blame), której autorami są B. Mains i G. Robinson. Jej podstawowy celem jest znalezienie konstruktywnego rozwiązania problemu przemocy przez grupę uczniów pod kierunkiem nauczyciela. Nie stosuje się tu kar jako rozwiązania problemu – podobnie jak w Metodzie Wspólnej Sprawy. Jest to podejście uczestniczące, angażujące samych uczniów w rozwiązywanie problemu, skupiające się w dużym stopniu również na uczuciach osób uczestniczących..

 

Na zakończenie warto raz jeszcze podkreślić, że sprawiedliwość naprawcza zakłada współpracę sprawcy, co – jak wiadomo – nie zawsze udaje się uzyskać. Gdy nie dojdzie do pojednania i naprawienia szkody, konieczne okaże się być może zastosowanie wobec sprawcy innych konsekwencji. A zatem w skutecznie działającym systemie szkolnym podejście naprawcze będzie zintegrowane z dyscyplinarnym sposobem reakcji na łamanie norm szkolnych i uczniowie powinni wiedzieć, że maja wybór między poddaniem się sankcjom dyscyplinarnym a przyjęciem odpowiedzialności za swoje zachowanie i zadośćuczynieniem.

 

 

facebook_page_plugin