Get Adobe Flash player

Jadwiga Soboń: „WSPÓŁCZESNA PROFILAKTYKA – DYLEMATY I WYZWANIA”

Wykład wygłoszony na Forum Edukacyjnym w Stalowej Woli w dn. 3 października 2008 r. zorganizowanym przez  Stowarzyszenie Ruchu Pomocy Psychologicznej „INTEGRACJA” we współpracy z Urzędem  Miasta w Stalowej Woli i  Regionalnym Ośrodkiem Polityki Społecznej w Rzeszowie.

PROFILAKTYKA to zapobieganie problemom zanim one wystąpią.

Dobra profilaktyka to długoterminowe, skoordynowane, starannie zaplanowane współdziałanie wielu agend, instytucji i osób.

DYLEMATY WSPÓŁCZESNEJ PROFILAKTYKI

1.  Poziomy (rodzaje) profilaktyki

Tradycyjny sposób definiowania poziomów profilaktyki wyodrębnia III stopnie profilaktyki:

  • profilaktyka pierwszorzędowa
  • drugorzędowa
  • trzeciorzędowa

Został on zakwestionowany, jako nieostry, nie pozwalający rozgraniczyć profilaktyki zaburzenia lub choroby od jej leczenia (K. Ostaszewski: Remedium 2005 Nr 7/8).

 

Klasyczny sposób rozumienia profilaktyki, tj. zapobieganie problemom zanim one wystąpią, ma miejsce tylko w profilaktyce pierwszego stopnia. Bowiem już w ramach drugiego stopnia profilaktyki zacierają się granice między profilaktyką i leczeniem. W jednej z definicji czytamy np., że „Celem działań (profilaktyki drugorzędowej) jest ograniczenie głębokości i czasu trwania dysfunkcji, umożliwienie wycofania się z zachowań ryzykownych. Klasycznym przykładem działań z tego poziomu jest socjoterapia prowadzona w grupach dzieci lub młodzieży przejawiających różne dysfunkcje, a więc działalność z pogranicza leczenia. Trzeci stopień profilaktyki jest wprost definiowany jako „przeciwdziałanie pogłębianiu się procesowi chorobowemu i degradacji społecznej” i jest prowadzony zwykle za pomocą leczenia, rehabilitacji lub resocjalizacji.

Propozycje rozumienia profilaktyki.

PROFILAKTYKA, to:

  1. eliminacja lub redukcja  czynników ryzyka
  2. wzmacnianie czynników chroniących

 

2. Profilaktyka integralna – czyli profilaktyka wielu zachowań problemowych (substancje psychoaktywne, seks, agresja, przestępstwa), a specyficzna, tj.  profilaktyka poszczególnych zachowań problemowych (np. picie alkoholu).

Zachowania problemowe:

  • używanie substancji psychoaktywnych
  • przedwczesne życie seksualne
  • przemoc, drobne kradzieże, kłamstwa, wagary, ucieczki z domu
  • przestępstwa i udział w grupach przestępczych

Wielu znawców problemu (K. Ostaszewski ) podkreśla znaczenie takiego planowania działań profilaktycznych, aby uwzględniać także szerszy zakres problemów społecznych, z którymi boryka się lokalna społeczność, takich jak bezrobocie, przemoc i agresja. Podejście to umożliwia bowiem optymalne wykorzystanie środków finansowych i energii społecznej.

Co przemawia za integralnym podejściem do profilaktyki:

  • wspólne grupy czynników, które można modyfikować w działaniach profilaktycznych
  • tendencję do łączenia się w syndromy zachowań problemowych
  • podobne funkcje rozwojowe w okresie adolescencji

Argumenty na rzecz programów specyficznych:

  1. teoria faz używania substancji psychoaktywnych
  2. wyniki badań ewaluacyjnych nad programami profilaktyki używania substancji psychoaktywnych

Główne tezy teorii faz używania substancji

  1. angażowanie się młodzieży w używanie substancji ma charakter sekwencyjny (fazowy). Statystycznie "niższa" faza zawsze poprzedza "wyższą".
  2. fazy używania: alkohol i/lub papierosy  - marihuana - inne narkotyki - metadon lub/i inne substytuty
  3. alkohol, papierosy i marihuana to substancje "torujące drogę" dla kolejnych faz używania

Wnioski:

1. Są poważne argumenty za podejściem niespecyficznym (integralnym) oraz za podejściem specyficznym do profilaktyki zachowań problemowych młodzieży.

2. Najbardziej obiecujące wydaje się tworzenie programów specyficznych (np. alkohol, papierosy, przemoc, seks itd.) w "otoczeniu" długofalowych działań niespecyficznych.

 

3. Dylematy szkolnej  profilaktyki

1. Klimat szkoły/ atmosfera a efekty programów profilaktycznych.

Wiele dobrych programów profilaktycznych nie przynosi spodziewanych efektów, gdyż przegrywają w konfrontacji ze złym klimatem społecznym szkoły. Dlatego czasem większą uwagę należy poświęcić identyfikowaniu tych czynników kształtujących klimat szkoły, które prowadzą do dysfunkcyjnych zachowań członków szkolnych społeczności.

Badania skuteczności programów profilaktycznych pokazują, że polityka kontroli i dyscypliny, przy braku wsparcia i uczenia umiejętności, pogłębia trudności adaptacyjne i przyśpiesza proces wykluczania, zwłaszcza uczniów mniej zdolnych, doświadczających problemów ekonomicznych i emocjonalnych.

Najwięcej sukcesów dydaktycznych oraz najmniej problemów z zachowaniem uczniów i dyscypliną mają szkoły, które postawiły na budowanie bliskich, ciepłych, wspierających relacji nauczycieli z uczniami.

2. Skuteczność i prawomocność stosowania wobec uczniów testów na narkotyki i poddawania ich innym formom represyjnej kontroli, np. stosowanie monitoringu przy pomocy kamer, wykorzystanie psów policyjnych do rutynowego sprawdzania szkolnych pomieszczeń.

Wg wielu specjalistów uciekanie się do tych praktyk (stosowanie testów, instalowanie kamer monitorujących zachowania uczniów czy wykorzystywanie psów policyjnych przeszkolonych w wyszukiwaniu narkotyków do rutynowego sprawdzania szkolnych pomieszczeń), nie prowadzi do rzeczywistego rozwiązania problemów. Jest przejawem braku zaufania pomiędzy nauczycielami a uczniami, dlatego stosowanie takich form kontroli należy traktować raczej jako porażkę wychowawczą, przejaw bezradności dorosłych, czasem jako działania wynikające z wyizolowania szkolnych działań profilaktycznych ze społeczności lokalnej.

Są też ograniczenia praktyczne stosowania tych metod.

    • Używanie  testów jako rutynowego środka prewencji jest stosunkowo drogie, dlatego trudno byłoby w ten sposób regularnie kontrolować większą grupę uczniów.
    • Testy będące obecnie w powszechnym użyciu zwykle obarczone są pewnym marginesem błędu.
    • Ponadto, uczniowie używający narkotyków znają sposoby manipulowania wynikami testów (można o nich przeczytać w Internecie).
    • Stosowanie testów i podejmowanie w oparciu o ich wyniki wiążących decyzji dotyczących uczniów (np. o wydaleniu ze szkoły), to działania obarczone dużym ryzykiem przekroczenia przez szkołę obowiązujących przepisów.
    • Nauczyciele nie są uprawnieni do dokonywania takich testów, ponadto potrzebna jest na to wyraźna zgoda (w wypadku niepełnoletniości ucznia, zgody udzielają rodzice).
    • Szkoła nie może wymagać, aby rodzice (bądź uczeń) ujawnili wyniki testów przeprowadzonych przez lekarza.

Nie oznacza to, że należy w rezygnować ze współpracy z policją lub podobnymi instytucjami.

Stosowanie przez szkoły represyjnych metod rozwiązywania problemów alkoholowych i narkotykowych wynika czasem z tego, iż w systemie działań  wokół szkoły brakuje miejsc, w których szkoła mogłaby uzyskać pomoc (np. ośrodków interwencji kryzysowej, ośrodków pracy z młodzieżą należącą do tzw. grup ryzyka).

Innym zagadnieniem są niewłaściwe przekonania pewnej grupy dyrektorów i nauczycieli.

Rekomendacje do działania:

1.  Budowanie szkolnych strategii profilaktycznych, które są oparte na budowaniu dobrych relacji nauczycieli z uczniami.

2. Tworzenie miejsc, czy instytucji w których szkoła mogłaby uzyskać pomoc (np. ośrodków interwencji kryzysowej, ośrodków pracy z młodzieżą należącą do tzw. grup ryzyka).

2. Osoby zajmujące się profilaktyką powinny dążyć do zmiany złego nastawienia i nie podtrzymywać tendencji zmierzających do represyjnego rozprawienia się z młodzieżą używającą narkotyków.

 

3. Realizacja Szkolnych  Programów Profilaktyki (SPP)

  1. Potencjał profilaktyczny różnych placówek bywa różny. Mamy szkoły działające zdecydowanie profesjonalnie, ale mamy też i takie, które działają intuicyjnie i akcyjnie, a przez to nieskutecznie. Działaniom profilaktycznym brak spójności z programem wychowawczym szkoły, chociaż zgodnie z rozporządzeniem MEiN, SPP - powinny być spójne z tym programem. Czasem zdarza się, że SPP jest dokumentem, którego zapisy w ogóle nie są realizowane. Droga do poprawy istniejącego stanu rzeczy  to rozwijanie potencjału profilaktycznego szkoły przez doskonalenie jej pracowników (kierownictwo, nauczycieli, specjalistów szkolnych itd.).
  2. Brak angażowania rodziców w działalność profilaktyczną szkoły, gdy wiadomo, że wśród różnych instytucji odpowiedzialnych za wychowanie najważniejsza rola przypada rodzinie. Doniosłość profilaktycznej roli rodziny podkreślana była przez większość dorosłych badanych w ogólnopolskich badaniach ankietowych zrealizowanych w 2002 r. z inicjatywy Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii i Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych oraz powtórzonych w 2006 r. przez Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii. W badaniach nad postawami wobec alkoholu przeprowadzonymi w 1995 r., także przy finansowym wsparciu PARPA, ujawniła się tendencja do liberalizacji ze strony dorosłych w zakresie inicjacji alkoholowej przed wejściem w pełnoletniość.
  3. Wciąż rzadkie są przypadki dobrej współpracy szkół z szerszym środowiskiem lokalnym. Bywa, że programy wdrażane w szkole często nie są zintegrowane nawet na poziomie szkoły.

 

4. Szkolny program profilaktyczny, a środowiskowa strategia profilaktyczna

Szkoła od zawsze była  ważnym, pierwotnie nawet jedynym, miejscem realizacji programów profilaktycznych.

Wciąż rzadkie są przypadki dobrej współpracy szkół z szerszym środowiskiem lokalnym.

Powoli postępuje otwieranie się szkolnych programów profilaktycznych na współpracę ze środowiskiem pozaszkolnym.

Aby organizacja lub instytucja np. szkoła stworzyła przydatny dla społeczności pogram, ważne, aby program ten nie gubiąc perspektywy swojej organizacji, był osadzony w strategii ogólnej – lokalnej, która integruje i koordynuje wiele różnych działań (programów).

Tu ważne pytania:

Jakimi właściwościami powinna się charakteryzować dobra strategia lokalna i szkolna?

Jak budować lokalne i szkolne strategie profilaktyczne?

Jak je ewaluować i mądrze modyfikować?

Tu konieczne jest korzystanie z badań naukowych!

5. Profilaktyka oparta na nauce

W naszym kraju profilaktyka oparta na naukowych podstawach ciągle walczy o prawo obywatelstwa na rynku usług profilaktycznych. Tylko nieliczne krajowe programy lub działania profilaktyczne, są poparte naukowymi dowodami skuteczności. Ministerstwo Edukacji i inne urzędy centralne odpowiedzialne za profilaktykę zachowań problemowych zajmują się tworzeniem rozwiązań systemowych, organizacje pozarządowe walczą o przetrwanie, a ośrodki naukowe nie traktują serio pracy badawczo-rozwojowej nad profilaktyką. Powstają uzasadnione obawy, że  tworzenie programów profilaktycznych znalazło się w polu niczyim. Programy nie mają swojego mecenasa i ulegają stopniowej dewaluacji. Pojawia się pytanie, czy jest to świadomy wybór, czy raczej wynik zaniedbań i braku pieniędzy na badania nad profilaktyką?

WYZWANIA WSPÓŁCZESNEJ PROFILAKTYKI

1. Rzetelna diagnoza uwarunkowań problemu i jego konsekwencji winna być podstawą działań profilaktycznych w szkołach i środowisku lokalnym.

W diagnozach rzadko przyjmuje się perspektywę systemową. Częstym błędem jest to, że nie uwzględnia się kontekstu społecznokulturowego. Większość  badań skupia się  na diagnozie problemu, a nie środowiska. Szkoły o wiele chętniej zgadzają  się na diagnozowanie problemu narkotykowego niż  środowiska szkolnego. Pracownikom szkoły łatwiej przychodzi

powiedzieć, że mają złych uczniów niż przyznać, że tworzą złą szkołę. Konstruowanie Szkolnych Programów Profilaktycznych winno się opierać o rozpoznane problemy  oraz uwarunkowania problemowych zachowań.

2. Działania profilaktyczne szkoły winny być  spójne i skupiać się na eliminacji lub redukcji  czynników ryzyka i wzmacnianiu czynników chroniących.

Przykład.

Redukowanie czynników ryzyka:

- Niepowodzenia szkolne (wyrównywanie szans, działania korekcyjne)

- Przynależność do "problemowych" grup rówieśniczych (praca klubowa i alternatywy w grupach ryzyka)

Wzmacnianie czynników chroniących:

-  Czynne uczestnictwo w życiu szkoły i społeczności lokalnej (budowanie pozytywnych więzi ze szkołą i innymi instytucjami społecznymi)

- Właściwy "monitoring" ze strony rodziców (włączanie rodziców do aktywnego udziału w programach profilaktycznych).

 

3. Właściwy wybór edukacyjnego programu profilaktycznego, do realizacji z uczniami w klasie.

Dobre programy tego typu są działaniami długofalowymi, są zorientowane na rozwijanie umiejętności uczniów, które umożliwiają:

  1. pozytywne przystosowanie
  2. radzenie sobie z zadaniami rozwojowymi
  3. i wyzwaniami życia codziennego
  4. Podejmowania decyzji
  5. Radzenia sobie ze stresem i lękiem
  6. Umiejętności społeczne
  7. Rozwijanie samoświadomości
  8. Ogólna asertywność
  9. Samokontrolę
  10. edukację "normatywną" (wzmacnianie norm i wartości) – rozwój moralny

 

3. Standardy jakości realizacji i nadzór.

Realizacja programów profilaktycznych winna opierać się na przestrzeganiu koniecznych standardów – określanych przez ich autorów. (Konieczne jest  też stosowania tzw. wspierającego nadzoru, gdyż czasem zdarza się, że SPP jest dokumentem, którego zapisy w ogóle nie są realizowane).

4.  Nauczyciele jako podmiot i przedmiot oddziaływań profilaktycznych, czyli  miejsce i rola nauczyciela w profilaktyce szkolnej.

W działaniach profilaktycznych muszą uczestniczyć wszystkie osoby znajdujące się w szkole. Z  realizacji profilaktyki nie może czuć się zwolniony nauczyciel jakiegokolwiek przedmiotu, a nawet pracująca w szkole woźna. Podmiotem oraz przedmiotem oddziaływań profilaktycznych szkoły powinni być uczniowie, rodzice i nauczyciele.

W odniesieniu do nauczycieli jest to rozwijanie różnorodnych umiejętności i porządkowanie wiedzy.

Rozwijanie  umiejętności nauczycieli w ramach działań profilaktycznych.

  • umiejętności komunikacji z uczniami (słuchanie, komunikaty „Ja”), kierowania grupą, radzenia sobie z dyscypliną w klasie szkolnej,
  • stosowania aktywnych metod edukacji,
  • udzielania wsparcia uczniom i ich rodzicom w sytuacji stresu i zagrożenia (umiejętności aktywnego słuchania, odzwierciedlania uczuć, pytania o potrzeby, klaryfikacji, udzielania konstruktywnych porad),
  • stosowania  interwencji wobec uczniów, którzy okazjonalnie sięgają po substancje psychoaktywne:

- wspólnego opracowania z rodzicami treści kontraktu i przedstawienia go dziecku;

- monitorowania realizacji postanowień zamieszczonych w kontrakcie;

- współpracy z placówkami zewnętrznymi,

  • dbania i troszczenia się o siebie, aby chronić się przed wypaleniem zawodowym.

Porządkowanie wiedzy nauczycieli:

  • problematyka działania środków psychoaktywnych
  • przyczynach i mechanizmów uzależnienia i agresji
  • metod pomagania w problemowych zachowaniach młodzieży

 

5. Rodzice zaangażowani w oddziaływania profilaktyczne szkoły

Wśród różnych instytucji odpowiedzialnych za wychowanie najważniejsza rola przypada rodzinie. Także w kwestii używania substancji psychoaktywnych rodzina, a szczególnie rodzice mogą mieć decydujący wpływ. Przyzwolenie ze strony rodziców lub brak zainteresowania stosunkiem dzieci do alkoholu i innych substancji może sprzyjać ich używaniu przez młodych ludzi, a odpowiednio realizowana strategia wychowawcza może zapobiec podejmowaniu i ponawianiu doświadczeń z substancjami.

Rola rodziców w profilaktyce:

- zapewnienie więzi, zaspokojenie potrzeby przynależności, bezpieczeństwa, ważności, znaczenia,

- instalowanie norm i wartości,

- wdrażanie do dyscypliny i samodyscypliny,

- rozwijanie zainteresowań, pomoc w konstruowaniu celów życiowych,

- udzielanie dzieciom wsparcia, - rodzice są wzorem postaw wobec środków psychoaktywnych

- edukacja w zakresie zagrożeń,

- interwencje w sytuacji eksperymentowania z problemowym zachowaniem: monitoring problemowych zachowań dzieci oraz przynależności do grup ryzyka, współpraca ze szkołą i innymi instytucjami

 

6. Szkolny program profilaktyczny, a środowiskowa strategia profilaktyczna

Rozwiązywanie problemów wiążących się ze stosowaniem substancji psychoaktywnych i innymi zachowaniami  problemowymi młodzieży nie powinno być wyłącznie zadaniem szkoły, czy wyspecjalizowanych instytucji, ale stanowić element szerszych oddziaływań, angażujących społeczność lokalną i służących budowie społeczeństwa obywatelskiego. Podejmowane działania powinny mieć charakter interdyscyplinarny i angażować różne instytucje.

7. Ewaluacja działań profilaktycznych.

Konieczne jest stosowanie naukowych narzędzi zbierania i interpretacji danych, a więc  wykorzystanie placówek naukowych do ewaluacji podejmowanych działań profilaktycznych.

 

Jadwiga Soboń: Stowarzyszenie Psychoprofilaktyki „Spójrz Inaczej” - Starachowice

 

facebook_page_plugin